KEMOTERAPİ

Kemoterapinin Yan Etkileri  ve Etkin Mücadele Yöntemleri
SAÇ DÖKÜLMESİ
BULANTI ve KUSMA
İSHAL
AĞIZDAKİ AFTLAR, YARALAR
HALSİZLİK, YORGUNLUK, KANSIZLIK, İŞTAHSIZLIK
İNFEKSİYONLAR
ŞU DURUMLARDA DOKTORA BAŞVURULMALIDIR
KANAMA
KABIZLIK
CİLT VE TIRNAK LEZYONLARI
CİNSEL FONKSİYONLAR
SİNİR SİSTEMİ
PSİKOLOJİK BOYUT
BÖBREK VE İDRAR YOLLARI İLGİLİ DURUMLAR
EK ÖNERİLER
 

Kemoterapi kısaca ilaçlarla yapılan  kanser tedavisidir. Bu daha çok damar yolundan yapılan tedavi şeklidir. Ağızdan ve diğer yollardan da kemoterapi verilebilmektedir.
Kemoterapinin damar yoluyla  uygulaması   rahat  bir pozisyonda deneyimli hemşireler tarafından yapılmalıdır.

Dikkat edilmesi gereken hususlar şunlardır:

Kemoterapi, her bireyde  değişik etkiler gösterebilir. Bu etkiler genellikle geçicidir. Ve uygun önlemlerle EN AZA indirilebilir. Bu yüzden kemoterapi alacak kişilerin rahat olması gerekir.
Kemoterapi sırasında huzursuzluk, hassasiyet ve yorgunluk hissedilebilir. Bu konuda sabırlı ve işbirliği içinde olunursa bu şikayetler geçicidir.
Tedavi sırasında ideal kiloyu devam ettirmek önemlidir. Bunun için doktorunuz aksine bir talimat vermedikçe istedikleriniz yenilebilir..(Kemoterapi alınacağı gün sabahtan hafif aşırıya kaçmayan yiyecek yemeyi unutmadan!!!!!)
Günlük mümkünse 2 litrenin üzerinde sıvı alınmalıdır.
Kemoterapi sonrasında (özellikle 8.gün ile 15. günler arasında) aksıran, öksüren, özellikle solunum yolu infeksiyonu geçiren kişilerden uzak durulmalıdır.
10.gün hemogram tahlilinizde özellikle savaşçı hücreleriniz düşükse bu konuda daha dikkatli olunmalıdır.

Kemoterapinin Yan Etkileri  ve Etkin Mücadele Yöntemleri:

 Verilen ilaca ve verilme şekline ve kişiye göre değişmek kaydıyla, halsizlik ve iştahsızlık sık görülen yan etkilerdir. Allerjik bulgular, bulantı, kusma, ishal, kabızlık, saç dökülmesi, ağız yaraları, kansızlık, savaşçı ve pıhtılaşma hücrelerinde azalma, infeksiyonlara yatkınlık diğer sık görülen yan etkilerdir. Ayrıca gene bazı ilaçların kalp, akciğer vb. organlarımıza yönelik yan etkileri olabilmektedir. Bu konuda doktorunuz sizi ayrıca bilgilendirecek ve gerekli önlemleri alacaktır.

BULANTI ve KUSMA

Kemoterapi sırasında ve sonrasında sık görülen  yan etkilerden biridir. Bu nedenle  kemoterapi verilmeden önce bulantı ve kusmayı önleyen  ilaçlar verilmektedir. Bu bulantı kesici ilaçlar kemoterapi sonrasında da alınabilmektedir.

  Bulantı ve kusma konusunda ilaçlar dışında alınabilecek bazı önlemler şunlardır:
• Tedavi öncesinde aşırı gıda alınmamalıdır.
• Tedavi sırasında bulantı ve kusma olursa kemoterapi öncesi ve sonrasındaki 1-2
   saat boyunca gıda alınmamalıdır.
• Kemoterapi  günü  hafif ve azar azar beslenme tercih edilmelidir.
• Rahatsız edici bulantı ve kusmalar oluyorsa tedavi öncesi ve tedaviden sonraki
   gün sıvı gıdalar  tercih edilmelidir.
• Rahatsız eden kokulardan uzak durulmalıdır (sigara parfüm gibi).
• Kola, gazoz gibi içecekler gazı  çıkarıldıktan sonra içilmelidir.
• Yağlı yiyeceklerden kaçınılmalıdır.
• Yemek bitiminden sonra 2 saat sırt üstü (yüz yukarı) yatılmamalıdır.
• Bulantı ve kusma olduğunda derin derin ve yavaşça soluk alıp verilmelidir.
• Rahat giyecekler giyilmeli, özellikle karın bölgesini sıkan giysilerden
   kaçınılmalıdır.
• Taşıt tutması var ise  mümkünse aynı gün kemoterapi verilmemelidir.

SAÇ DÖKÜLMESİ

Kemoterapi alan hastaların hepsinde görülmese de saç dökülmesi sık karşılaşılan yan etkilerden birisidir. Saç dışında vücudun başka bölgelerindeki kıl ve tüylerde de dökülme görülür.
Tedavi bitiminde dökülen saçlara TEKRAR ÇIKMAYA BAŞLAYACAKTIR. Bazı hastalarda ise dökülen beyaz saç ÖNCEKİ SAÇ RENGİNDE çıkabilir.
Kemoterapinin saçlara etkisi doktora sorulabilir.. Saçlar ilk kürden sonra dökülmeye başlayacağı gibi genellikle sonraki kürlerden sonra dökülebilir.
 
  Alınılabilecek bazı önlemler şunlardır:
• Saçlar kısa kesilmelidir.
• Besleyici ve yumuşatıcı şampuanlar kullanılmalıdır.
• Yumuşak tarak ve fırçalar kullanılmalıdır.
• Aşırı taramaktan ve fırçalamaktan kaçınılmalıdır.
• Sac kurutma makinesi mümkün olan en düşük sıcakta kullanılmalıdır.
• Saç spreyi ve bigudi kullanmaktan kaçınılmalıdır.
• Saçlar mümkünse boyatılmamalı özellikle de yapay boyalardan kaçınılmalıdır.
• Saçları güneşten korumak için şapka veya eşarp kullanılabilir. Saç kaybı
   psikolojik yönden önemli düzeyde etkilerse peruk kullanabiliriz. Bu nedenle
   tedaviden önce, peruk temini için gerekli girişimlerde bulunulmalıdır.

İSHAL

 Kemoterapi sonrası ishal 24 saatten fazla sürerse;  ishal süresince şiddetli ağrı veya kramplar olursa onkoloğunuza bilgi verilmelidir. Bu durumda ilaç gerekebilir.(Bu ishal kesici ilaçlar başka dönemdeki ishallerde yani kemoterapiye bağlı OLMAYAN ishallerde, doktorun  haberi olmadan ASLA kullanılmamalıdır. ) İshalde  günlük dışkılama sayısı, dışkı kıvamı,ve rengi gözlemlenmeli ve doktora bildirilmelidir.

  Gerekli bazı uyarılar şunlardır:
• Yağlı yiyeceklerden kaçınılmalı, azar azar ve sık beslenilmelidir.
• İshal nedeniyle kaybolan sıvı yerine koymak amacıyla su, acık cay, elma suyu, ayran gibi sıvılardan mümkün olduğunca çok alınmalıdır. Sıvıları oda sıcaklığında ve yavaş içilmelidir. Kola gibi gazlı içecekleri içmeden önce gazı çıkartılmalıdır.
• Yoğurt, yumurta, haşlanmış patates, balık, tavuk (derisiz), pirinç lapası, şehriye çorbası, muz, yağsız peynir gibi az posalı besinler tercih edilmelidir
• İshal artarsa süt ve süt ürünlerinden kaçınılmalıdır.
• İshal vücudun önemli bir minerali olan potasyumun kaybına neden olacağından, aksi söylenmedikçe, muz, patates, şeftali veya kayısı suyu, pirinç lapası gibi gıdalar almaya
çalışılmalıdır.
• Anal bölge her dışkılamadan sonra iyice temizlenmeli, ılık suyla durulanmalıdır..
• Eğer ishal tüm bu önlemlere rağmen düzelmiyorsa ihtiyaç olan sıvı ve besinlerin damar yoluyla verilmesi gerekir. ONKOLOĞA HABER VERİLMELİ ya da ACİL SERVİSE BAŞVURULMALIDIR.
 

AĞIZDAKİ AFTLAR, YARALAR

Kemoterapi sonrası dönemde iyi bir ağız bakımı çok önemlidir.

  Dikkat edilmesi gereken hususlar şunlardır:
• Eğer mümkünse kemoterapiye başlamadan önce dişler temizletilmeli, çürük ve apse gibi çeşitli sorunlar varsa saptanmalı ve giderilmelidir. Diş Hekiminden kemoterapi sırasında yapılması gerekenler ve ağız bakımı ile ilgili bilgiler alınmalıdır.
• Her yemekten sonra yumuşak bir diş fırçası ile dişlerinizi fırçalanmalıdır.
• Kaynatılmış soğutulmuş bir bardak suya  1 çay kaşığı karbonat koyarak hazırlanan suyla ağız sık sık çalkalanmalıdır.
•Protez kullanımı durumunda bakımı iyi yapılmalıdır. Ağza ve diş etlerine uymayan, o bölgeye baskı yapan, vuran  protezler kullanılmamalıdır.
Ağızda yara ve yemek yerken ağrı varsa:
• Ağrı olduğunda  ağrıyı azaltacak solüsyon veya sıvılar kullanılabilir. Onkologdan  bu konuda fikir alınmalıdır.
• Soğuk veya ılık yemekler tercih edilmelidir.
• Yumuşak gıdalar (Muz, bebek mamaları, haşlanmış patates, yumuşak peynir, puding, dondurma, sütlaç vb) tercih edilmelidir.
• Domates, portakal, greyfurt suyu gibi asidik sıvılardan uzak durulmalıdır. Çiğ meyveler, tost, kraker gibi sert ve kuru  gıdalardan uzak durulmalıdır..
Bu önerilere rağmen ağızdaki yaralar geçmiyorsa onkoloğa başvurulmalıdır. Mantar veya diğer nedenler  göz önünde tutularak tedavi planlanmalıdır.
Ağız kuruluğunuz varsa şunlar dikkat edilmelidir:
• Yapay tükürük solüsyonları kullanılabilir.
• Bol bol sıvı alınmalıdır.
• Dudaklardaki kuruma için  yumuşatıcı kremler kullanılabilir.
• Ağız karbonatlı su ile sık sık çalkalanmalıdır.

HALSİZLİK, YORGUNLUK, KANSIZLIK, İŞTAHSIZLIK

Kansızlık(anemi), yorgunluk halsizlik, çarpıntıya yapabilir.

Şunlara dikkat edilebilir:
Dinlenmeye daha fazla zaman ayrılmalı.Geceleri daha fazla uyunmalıdır.Yorucu işlerden kaçınılmalıdır.
İştahsızlığın pek çok sebebi olabilir. Kemoterapiye bağlı olanlar geçicidir. İştahsızlık artarsa veya uzun sürerse bu konuda(iştah açıcı ilaçlar için), onkologtan  yardım alınabilir.

İNFEKSİYONLAR

Kemoterapi akyuvar adı verilen savaşçı kan hücrelerini geçici bir dönem azaltmaktadır. Bu nedenle hastalarda savaşçı hücrelerin düştüğü dönemde infeksiyonlar olabilmektedir.

Bu konuda dikkat edilmesi gereken önlemler şunlardır:
• Gün boyunca eller temiz tutulmalıdır.. Özellikle yemeklerden önce ve sonra eller mutlaka yıkanmalıdır.
• Önceden de belirtildiği gibi, özellikle  kemoterapi sonrasında (özellikle 8.gün ile 15. günler arasında) aksıran, öksüren, özellikle solunum yolu infeksiyonu geçiren ya da gripli, nezleli  kişilerden UZAK DURULMALIDIR.
• Yakın zamanda kızamık, çocuk felci, kabakulak gibi canlı virüs aşıları yapılmış çocuklardan UZAK DURULMALIDIR.
• Çiğ sebze ve meyveler  iyice yıkanmadan(kaynatılmış soğutulmuş su ile) yenmemelidir.
• SULAR KAYNATILARAK İÇİLMELİDİR.
• Kuruyan ve çatlayan cilt bölgelere yumuşatıcı losyon veya kremler kullanılabilir.
• Diş etlerinin zedelenmemesi için yumuşak diş fırçaları kullanılmamalıdır.
• Tıraş olurken jilet yerine tıraş makinesi  tercih edilmelidir..
• Bıçak, iğne gibi aletlerle doktorlar dışında ve gereksiz yere vücuda işlem YAPILMAMALIDIR(Diken batması vb durumlar için)
• Onkolog Doktorun haberi olmadan AŞI YAPILMAMALIDIR
• Dışardan yemek  mümkünse yenmemelidir.
• Hayvanlarla uğraşılıyorsa koruyucu eldiven giyilmelidir.
• Tırnak keserken çok dikkatli olunmalıdır. Tırnaklar düz, tırnak etinden uzak kesilmelidir. Manikür ve pedikürden uzak durulmalıdır.

ŞU DURUMLARDA DOKTORA BAŞVURULMALIDIR

• Ateş olursa(ÖzellikleVücut ısısı 38°C'nin üzerine çıkarsa)
(Özellikle kemoterapi sonrası savaşçı hücrelerin düştüğü dönemde),   MUTLAKA!!!!!!!(ACİL SERVİSE BAŞVURULMALIDIR)
• Aşırı terleme ve titreme olursa,      (ACİL SERVİSE BAŞVURULMALIDIR)
• İdrar yaparken yanma olursa,
• Şiddetli öksürük ve boğaz ağrısı varsa,
• Anormal genital akıntı ve kasıntı olursa,
• Vücudunuzun herhangi bir yerinde şişlik, kızarıklık, hassasiyet olursa

KANAMA

Kemoterapi trombosit adı verilen kanın pıhtılaşmasını sağlayan kan hücrelerini de düşürebilir.Buna bağlı olarak şikayetler olabilir.
Eğer vücutta  morluklar oluşuyorsa, ciltte kırmızı küçük lekeler beliriyorsa, kırmızı renkli idrar çıkarılıyorsa, siyah veya kırmızı dışkılama varsa, burun veya dişeti kanamaları oluyorsa doktora mutlaka bilgi veriniz. Ulaşılamayan durumda ACİL SERVİSE BAŞVURULMALIDIR.

Trombosit sayısı  diişükse şu noktalara dikkat edilmelidir:
• Doktora danışmadan herhangi bir ilaç alınmamalıdır.. (Özellikle Aspirin ve ağrı kesici ilaçlar)
• Doktor  izin vermedikçe alkollü içkiler alınmamalıdır.
• Dişler zorlamadan ve çok yumuşak bir diş fırçasıyla fırçalanmalıdır..
• Burun eller kullanılmadan ve zorlamadan temizlenmelidir..
• Kesici aletleri kullanırken dikkatli olunmalıdır.
• Yaralanmaya neden olabilecek aktivitelerden kaçınılmalıdır.
• Cinsel ilişki konusunda onkologla görüşülmelidir. Mümkünse bu dönemde kaçınılmalıdır.
 
 

KABIZLIK

Şu hususlara dikkat edilmelidir:
• Özellikle ılık, bol miktarda sıvı alınmalıdır.
• Sebze ve meyveler, lifli gıdalar, hoşaf, fındık gibi bol posa bırakan besinler alınmaya çalışılmalıdır.
• Herhangi bir engel yok ise günlük düzenli yürüyüş yapılmalıdır
• Her gün aynı saatlerde dışkılama yapılmalı ya da en azından aynı saatte tuvalete oturmalıdır.
• Sabahları yataktan kalkınca bir bardak ılık(kaynatılmış soğutulmuş) su içilmelidir. .

CİLT VE TIRNAK LEZYONLARI

 Kemoterapi kürlerinde ciltte kızarıklık, kasıntı, kuruluk, soyulma gibi sorunlar görülebilir. Tırnaklarda  kolay kırılma, çizgilenme ve koyulaşma olabilir.

Dikkat edilmesi gereken hususlar şunlardır:
• Sivilce çıkıyorsa cilt temiz ve kuru tutulmalıdır.
• Ciltte kuruma oluyorsa cildi nemlendirici krem ve losyonlar kullanılmalıdır. Sık ve kısa süreli banyolar uygun olabilir.Alkol içeren kolonya, parfüm ve losyonlardan kaçınılmalıdır.
• Güneş ışınları  kemoterpide kullanılan ilaçların cilde etkisini arttırabileceğinden mümkünse güneşten korunmak için gerekli önlemler alınmalıdır.Örneğin geniş kenarlı şapkalar, uzun kollu terletmeyen giysiler, uzun etekler ya da pantolonlar  tercih edilebilir. Güneşe karşı cilt koruyucu losyon ya da kremler doktora sorarak kullanılabilir.
• Kemoterapi verilen damarlarda bir süre sonra koyulaşma gözlenebilir. Bu durum kemoterapiden bir kaç ay sonra kaybolur.
• Radyoterapi almış hastalarda ışın uygulanan cilt bölgesinde bir kaç saat veya gün boyu süren  kaşıntılar oluşabilir. Nemli bezle kompresler faydalı olabilmektedir..
• Kemoterapi ilaçları DAMAR DIŞINA KAÇARSA ciddi sorunlara YOL AÇABİLİR. Bu nedenle ilaç alırken veya sonrasında herhangi bir yanma ve ağrı olması durumunda doktora BAŞVURULMALIDIR.
• İlaç alırken veya sonrasında ani gelişen kasıntı, kızarıklık, nefes darlığında doktora veya ilacı veren hemşireye  HEMEN!!!!!!, DERHAL!!!!! haber verilmelidir.

CİNSEL FONKSİYONLAR

Kemoterapi cinsel organların fonksiyonlarını etkileyebilir.
Kadınlar:Kemoterapi ilaçları yumurtaları ve üretilen hormonları etkileyebilir. Bu nedenle adetler etkilenir. Bu, düzensizlik veya adet kesilmesi şeklinde olabilir.Kemoterapinin hormonal etkileri nedeniyle menapoz şikayetleri olabilir. Yumurtalıklar üzerine olan etkiler kalıcı veya geçici kısırlığa neden olabilir. Buna rağmen kemoterapi alırken gebe kalma olasılığı olduğundan  MUTLAKA DOĞUM KONRTOLÜ UYGULANMASI GEREKİR.
Erkekler: Erkeklerde sperm sayısı ve fonksiyonları üzerine etki ederek geçici veya kalıcı KISIRLIK yapabilir. Cinsel istek üzerine direkt etkisi yoktur. Kemoterapi alındığı  sürece, kemoterapinin kromozomlar üzerine  kalıtımsal olumsuz etkilerinden  GEBELİK-ÇOCUK AÇISINDAN MUTLAKA KORUNULMASI GEREKİR.
 

SİNİR SİSTEMİ

 Kemoterapi sırasında VE SONRASINDA, kullanılmış olan bazı ilaçlardan dolayı  sinirler üzerine olumsuz etkilenir. Ellerde ayaklarda UYUŞMA,KARINCALANMA, YANMA HİSSİ sık görülen şikayetlerdir. Nadir de olsa işitme kaybı, denge bozukluğu, yürüme bozuklukları oluşabilir. Bu etkiler  ilaçlar kesildikten sonra azalır. Bir süre sonra genellikle geçer.(Az da olsa kalıcı olabilir)

PSİKOLOJİK BOYUT

Kemoterapi ve hastalığın kendisi endişe oluşturabilir. BU ÇOK DOĞAL BİR DURUMDUR. Kişiler az bildiği konularda daha çok endişeye kapılmaktadır. Bu nedenle tedavi olan kişi kemoterapi konusunda bu bilgilerle ve kendisini tedavi eden ekiple tam işbirliği içinde olursa bu endişelerden sıyrılabilir.
Kişi zorlukları bilir ve onlarla mücadele yöntemlerini bilirse her şey kolaylaşacaktır.
Endişe ve kaygılardan uzak durmanın yolu sakin  ve mümkün olduğu huzur içinde olmaktır.
Bu konuda  “PSİKOLOJİK DESTEK ALINILABİLİR”.Bu çok doğal bir durumdur.
Var olan sorunları bir yakınızla , hemşire ve doktorla paylaşmak izlenecek en doğal ve iyi yollardan biridir.
Bazen kendi hastalığı ile ilgili “DESTEK GRUPLARINA” katılma yararlı olabilir.

BÖBREK VE İDRAR YOLLARI İLGİLİ DURUMLAR

Bazı ilaçların böbrekler, idrar yolları ve mesane üzerine olumsuz etkileri vardır:
• İdrar yaparken yanma oluyorsa,
• Sık sık idrar yapma ihtiyacı oluyorsa ,
• İdrar yapılamıyorsa,
• Titreme ve ateş ile birlikte bel ağrısı varsa,
• Kanlı idrar varsa,
• İdrarda renk değişikliği olmuş ise mutlaka doktora bilgi verilmelidir.

EK ÖNERİLER

Kemoterapi alan kişilerin hayata pozitif bakmaları çok önemlidir. Pozitif düşünmek tedavinin  ÇOK ÖNEMLİ BİR PARÇASIDIR.
Başka bir hastada oluşan yan etkinin kendiside de olacağı fikrinden UZAK DURLMALIDIR.
Farklı kürlerde farklı yan etkiler olabilir. Bu konuda dikkatten ödün verilmemelidir.
Tedavi ve kontroller sırasında bilgi veren doktor ve hemşireler dikkatle DİNLENMELİDİR.
Bu sitede olduğu gibi internet olanaklarından yararlanılmalıdır.